Nền văn hóa “một chiều”

Tân (*tên đã được thay đổi) có thói quen đọc sách. Tân thấy có những nhà văn hay nhà thơ viết những tập văn, tập thơ của họ để thầy cô chỉnh sửa, uốn nắn cho. Tân cũng muốn được như vậy nên từng thử với cô giáo dạy Văn của mình. Tân tự viết và gửi lên cô một bài văn, nhờ cô xem và góp ý. Nhưng lúc đó, cô không hề có một phản hồi gì tích cực với mình. Và đó là lần duy nhất Tân chủ động.

Ngày xưa thời đi học phổ thông của Tân thì hầu hết các thời điểm là một sự e dè với thầy cô. Không có tương tác hai chiều giữa giáo viên và học sinh mà chỉ có một chiều, nghĩa là thầy cô dạy cái gì thì mình tiếp thu những cái đấy. Tân nhớ rằng gần như mình không phản hồi lại thầy cô là đúng hay sai cả. Khi lên đại học thì Tân được nhận một lượng kiến thức nhất định nên có khả năng biết được cái gì đúng, cái gì sai. Có thể là kiến thức xã hội, kiến thức lịch sử hoặc là giáo dục. Rồi Tân có em gái, nhiều lần hỏi mình giáo viên em ấy đang dạy đúng hay sai. Có lần em học cấp 3, em hỏi Tân tại sao cô giáo dạy môn Giáo Dục Công Dân mà lại nói một số cái sai về chủ đề LGBT. Lúc đó Tân chợt nhận ra tại sao có những giáo viên dạy được Giáo Dục Công Dân trong khi vẫn còn giữ những kiến thức sai lầm như vậy. Tân đã trải qua quãng thời gian trung học phổ thông để tiếp nhận những kiến thức như thế mà không có sự phản hồi nào.

Tân nhận thấy điều khác biệt lớn nhất giữa các thầy cô phổ thông và đại học là về hàm lượng kiến thức. Ở phổ thông thì thầy cô cũng chỉ có một khối lượng kiến thức nhất định thôi, và cứ thế dùng đi dùng lại. Lúc đó Tân cũng thấy là thầy cô và cha mẹ mong muốn mình biết vâng lời, chăm chỉ, chú tâm vào học hành chứ không nên cãi hay là phản biện gì cả. Thầy cô đại học thì có hàm lượng kiến thức cao hơn, gợi mở cho Tân những vấn đề mới mẻ và sẵn lòng nhận câu hỏi hơn. Thêm vào đó, Tân gặp được những bạn từ các nơi khác địa bàn mình sinh sống. Nhiều bạn rất giỏi và mình cũng học được từ các bạn. Môi trường đại học cũng giúp Tân tự tin hơn so với thời phổ thông vì có nhiều hoạt động xã hội. Tân nhìn thấy được sự đa chiều và rộng mở từ kiến thức cho tới quan điểm. Vậy nên ở môi trường đó, Tân bắt đầu cảm nhận được tính cá nhân của mình. Tân có thể biểu đạt được và thấy rằng mình có khả năng trở thành một người như mình mong muốn.

Một điểm nữa là Tân học phổ thông từ 10 năm trước. Khi đó Internet chưa phát triển nên cũng khá là khó cho Tân để tiếp cận những thông tin hay kiến thức bên ngoài thầy cô dạy. Sau này khi có em thì Tân thấy là nhận thức xã hội của em ấy tốt hơn so với thời điểm mình theo học trước đây. Như về người LGBT: ngày xưa Tân chỉ biết gọi họ là bê-đê và lúc đi hỗ trợ tình nguyện thì nhìn họ không thoải mái; sau này mình mới biết đó là sự thể hiện giới tự nhiên của họ thôi. Em Tân thì hiện tại đã nhìn nhận điều này hết sức bình thường rồi. Đây là những kiến thức phổ thông mà Tân nghĩ rằng nếu học sinh không tiếp cận được thì họ khó có thể định hình được một thói quen tư duy hoặc tính cách cho bản thân. Bởi vậy nên Tân thấy chương trình học phổ thông hạn chế nhiều hơn là giúp cho học sinh biểu đạt được ý kiến của mình.

Tân kỳ vọng là có một môi trường giáo dục cởi mở hơn để các bạn học sinh có thể biểu đạt tốt hơn so với thời mình trước đây. Hiện nay Tân thấy giáo dục Việt Nam cũng đang có thay đổi, nhưng khá chậm. Tân tạm đánh giá sự thay đổi này mới chỉ ở mức 1,5/5. Ví dụ tuy có những chương trình như các bạn lên tranh luận với nhau, nhưng những cái tranh luận đó gần như là sẽ chỉ là tranh luận trong khuôn khổ. Nó chưa đưa được thêm những gợi mở khác, hoặc là có những gợi mở một thời gian sau đó lập tức bị đóng lại, khiến cho việc biểu đạt bị hạn chế. Giả sử như hồi Tân học đại học thì có một chương trình gọi là X* dành cho sinh viên. Các bạn được đóng vai đại biểu Quốc hội và các Bộ trưởng. Bản thân Tân khi đóng vai Bộ trưởng Bộ Giáo Dục thì luôn cảm thấy là mình có một trách nhiệm gì đấy với xã hội thì phải phát biểu làm sao, phải chuẩn bị như thế nào. Tân gửi bài phát biểu của mình chuẩn bị cho một anh bạn, thì anh đánh giá là nó có mặt tích cực nhưng vẫn theo một khuôn mẫu. Tuy vậy Tân nghĩ ít nhất mình cũng đã thể hiện được tiếng nói, quan điểm của mình về việc giáo dục cần làm gì để mang được tính nhân bản, khai phóng, đạo đức ở trong đấy. Một thời gian sau thì chương trình này đóng lại, nên Tân nghĩ rằng sự thay đổi vẫn chưa nhiều.

Hay đơn giản hơn là việc lựa chọn sách giáo khoa để giảng dạy cho thế hệ sau. Tân thấy người ta vẫn còn đang loay hoay, và vẫn ưu tiên chương trình giáo khoa nào mang tính ổn định để qua các thế hệ vẫn còn nhìn vào học tập. Tân nghĩ rằng để có một sự thay đổi tốt hơn thì nên có nhiều hơn những cái biểu đạt khác nhau. Và khi đó, chúng ta có thể cảm nhận ngay lập tức cái xã hội, văn hóa của mình đã mở hơn rồi chứ không phải là xã hội đóng, văn hóa một chiều nữa.