Hình ảnh của sự tuân thủ

Ngày xưa em đi học thì chuyện góp ý giáo viên là một cái gì đó không đúng. Rất là khó để em nói là cô hay thầy này dạy không tốt, hay em muốn đổi giáo viên, bởi vì chắc chắn điều ấy bị coi là hỗn hoặc là bản thân em có vấn đề.

Đây là một niềm tin xuất hiện từ lâu. Nếu mà học sinh muốn yên thân thì tốt nhất là đừng nên phản hồi gì về giáo viên cả, hoặc là nếu có thì cũng phải tìm cách nói cho thật lịch sự và lễ phép. Tất nhiên không phải bạn nào cũng như vậy. Vẫn có những bạn dám nói trực tiếp, hoặc là những bạn thuộc thành phần gọi là cá biệt thì sẽ phát biểu những gì họ nghĩ. Nhưng mọi người cũng dễ dàng nhìn thấy là những phản hồi này sẽ chẳng đi đến đâu.

Em thì rất sợ giáo viên. Em quan sát thấy có nhiều bạn cũng ở trong hoàn cảnh này. Thứ nhất là do mình có hình ảnh cá nhân nhất định rồi, thứ hai là vì mình nhận được nhiều kỳ vọng từ bố mẹ nên không muốn làm vỡ cái hình ảnh hay kỳ vọng đấy bằng việc chống đối hay làm bất cứ điều gì đi ngược lại mong muốn của giáo viên. Do áp lực không đơn thuần đến từ thầy cô mà cả từ bố mẹ, nghĩa là áp lực không chỉ dừng lại ở trường lớp mà còn tại gia đình, nên hiển nhiên những ai mà biết nghe lời, hạnh kiểm tốt sẽ dễ được yên thân hoặc được ngợi ca hơn.

Thường các thầy cô cũng dùng điều này như một công cụ để khiến học sinh nghe theo mình. Chẳng hạn như các thầy cô sẽ đem câu chuyện về những học sinh giỏi để kể cho các khóa sau. Họ nói rằng mình đã dạy cho những lứa học sinh trên đạt được một số thành tựu nên mong muốn những lớp dưới cũng có thể làm tương tự. Những câu chuyện này thầy cô kể đi kể lại cho các lớp và đương nhiên có cả lớp em. Em thấy đây là một hiệu ứng dây chuyền, một cách để lan truyền một hình mẫu lý tưởng mà thật sự mọi người không biết hình mẫu ấy có thật hay không.

Thực ra em cũng hay được đem ra làm hình mẫu vì có một số thành tựu nhất định, như việc đạt được nhiều điểm cao hay biết vâng lời trên lớp. Mỗi lần đi họp phụ huynh hay đi chơi nhà hàng xóm về thì bố mẹ em rất hãnh diện vì nhận được nhiều lời khen về em. Mẹ em thì dù hay nói “mình phải khiêm tốn” hay “cháu nó học bình thường thôi”, nhưng thật ra em biết mẹ rất vui và hãnh diện vì hay lấy em làm gương cho các em về sau. Có thể đối với những ai ở thành phố thì điều này bình thường nhưng mà ở nông thôn thì điều này rất là lớn, vì học sinh ở đây chỉ lo chơi nhiều hơn. Em nhớ là mình được làm lớp phó học tập từ cấp 2 nữa, khả năng cao là vì cô cảm thấy em ngoan hiền. Một phần em cũng là đứa cả nể nên nếu mà không nói được các bạn thì em sẽ đi làm trực tiếp, nghĩa là đằng nào công việc cô giao em cũng sẽ giải quyết được. Thực ra em có cảm giác mình không thích lúc cô yêu cầu rồi, nhưng em không nói. Cô giao thì em nhận, cô bảo gì thì em làm nấy. Vậy nên khi nhận chức vụ này thì em luôn có cảm giác mình ngại va chạm, ngại gây ra xung đột, ngại đối đầu với bất cứ điều gì có vẻ gây ra hậu quả không mong muốn.

Sự thay đổi nhận thức của em bắt đầu từ năm 3 đại học khi em có cơ hội ra nước ngoài. Ở đây em thấy mình như bị bóc vỏ. Em bắt đầu đặt những câu hỏi lớn cho mình, cho bố mẹ và cả những người xung quanh, chẳng hạn là về những lời khen hay là về sự tuân thủ. Em nhận thấy trong mình có những sự nổi loạn. Quả thực thời gian đó em thay đổi 180 độ mà khiến cho lúc về mọi người không nghĩ đấy là em. Nhưng sau giai đoạn nổi loạn ấy thì em bất chợt nhận thấy cái cái xu hướng né tránh, sợ người khác nghĩ xấu về mình, sợ người khác quở trách mình vẫn hiện diện. Vậy nên em luôn có trạng thái là mình có nhiều khuôn mặt. Tức là mình có thể là một đứa rất ngoan ngoãn, nghe lời như 12 năm đi học, nhưng mà đôi lúc mình cũng rất sắc sảo, hoạt bát. Em thấy mình sẽ có nhiều bộ mặt mà tùy hoàn cảnh và tùy người mình nói chuyện thì nó lại lộ diện ra. Đó là cái mà em càng ngày càng cảm nhận rõ khi xa gia đình, bước vào đại học, ra nước ngoài, và bây giờ là đi làm. Lúc đi làm rồi, thật ra em vẫn nhận thấy mình có phản xạ né tránh xung đột, sợ làm mất lòng người khác hay sợ người khác nghĩ xấu về mình. Những điều này vô tình vừa gây khó dễ cho em, vừa đẩy em vào trạng thái không tôn trọng bản thân, rằng không hiểu tại sao có những việc rõ ràng bất công với mình mà mình không dám lên tiếng.

Mặc dù vẫn bị ảnh hưởng bởi tâm lý ngày xưa, nhưng quan trọng em thấy mình đã nhận diện ra chúng, vì chỉ khi nhận diện ra thì em mới tìm cách khắc phục được. Chẳng hạn bây giờ vẫn có lúc em không nói thẳng, nhưng sau về suy nghĩ kỹ thì gặp lại trường hợp tương tự em lại nói thẳng được. Hoặc là có một số thứ hiện tại em dám bộc lộ quan điểm nhiều hơn: em thấy không đúng thì bảo không đúng chứ không có vòng vo tam quốc để vừa lòng ai nữa. Em thấy mình đã có thể độc lập hơn trong suy nghĩ, và dần nhận ra ý nghĩa mọi thứ cuối cùng cũng chỉ hướng về bản thân mình thôi.